فاس ، ثروت و آسايش هيچ شهرى به اندازهء تلمسان نيست . شهر براى ساخت خانه‌هاى خوب و نيكو ، زمينى بسيار مناسب دارد . « 1 » ياقوت در نيمهء اول قرن هفتم هجرى در وصف تلمسان مىنويسد : آن را به صورت تنمسان نيز مىنويسند . دو شهرند در مغرب ، مجاور يكديگر كه دو ديوار دارند و ميان آن دو ، به اندازهء يك تير پرتاب فاصله است . يكى از آن دو شهر باستانى است و ديگرى جديد . نقشهء شهر جديد را ملثّمين ، ملوك مغرب ، كشيده‌اند و نام آن را تافرزت گذاشته‌اند . اين شهر محل سكونت سپاهيان و ياران سلطان و گروهى از مردم بوده است . اقادير نام شهر قديم است كه رعايا در آن به سر مىبرده‌اند . اين دو شهر مانند قاهره و فسطاط مصر هستند . در تلمسان ، اسبهايى از نوع راشديه وجود دارد كه بر ساير انواع اسبها برترى دارند . زنان از پشم اين اسب انواع روانداز و جاجيم « 2 » مىبافند كه در جاهاى ديگر يافت نمىشود . از اين شهر تا وهران يك مرحله راه است . برخى مىپندارند ، اين شهر همان است كه خضر پيامبر ( ع ) در آن به سر مىبرده و ديوارى كه در قرآن از آن ياد شده ، در همين شهر بوده است . « 3 » تقريبا در حدود سالهاى 640 يا 641 ق / 1242 يا 1243 م امير ابو زكريا ، امير بنى مرين ، افريقيه را به زير فرمان درآورد و شهر تلمسان را فتح كرد . « 4 » ابو الفداء در وصف تلمسان مىنويسد : شهر مشهورى است كه در كوهستان واقع است و بارو و سيزده دروازه دارد . آب را از چشمه‌اى كه در شش ميلى آن است به شهر مىآورند . در خارج شهر نهرها و درختان است و رودخانه‌اى شمالى - جنوبى ، در مشرق شهر قرار دارد كه كشتيهاى كوچك از مصبّ رود بدان داخل مىشوند . شهر ، بازارى خوب و قلعه‌هاى بسيار و فرضه‌هايى چند دارد و مشهورترين فرضه‌هاى آن ، هنين و وهران است . ملوك تلمسان ( بعد از موحدين ) بنى عبد الواد از قبيله زنّاته هستند . « 5 » ابن بطوطه جهانگرد و سياح طنجه‌اى كه در سفر خود به مشرق از تلمسان عبور كرده ، مطلب چندانى دربارهء تلمسان ندارد ، فقط مىنويسد ،

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 5 و 248 . ( 2 ) . الكنابيش . ( 3 ) . معجم البلدان ؛ ج 2 ، ص 44 . ( 4 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 5 ، ص 319 . ( 5 ) . تقويم البلدان ؛ ص 183 .